Szczodre Gody
obchodzone w drugiej połowie Prosińca (Grudzień)
Gdy noc staje się najdłuższa, a słońce chyli się ku najniższemu biegowi, wspomina się Szczodre Gody, czas narodzin nowego światła i przełomu między starym a nowym rokiem.
To noc, w której świat zatrzymuje oddech: dalszej ciemności już być nie może, od tego punktu dzień będzie tylko przybierał na sile. Dawni Słowianie świętowali ten zwrot całą wspólnotą, wierząc, że sposób spędzenia tej granicznej nocy odciska się na całym nadchodzącym roku. Stąd tyle wróżb, zakazów i starannie przestrzeganych zwyczajów skupionych właśnie wokół Szczodrego Wieczoru.
W Szczodry Wieczór zasiadano do stołu, zostawiając miejsce dla przodków, a sianko kładziono pod obrus jako znak dawnej pamięci i wiejskiego dostatku. Kołacze, kucia, czyli słodka kasza z ziaren pszenicy lub żyta z miodem i makiem, oraz szczodraki, ciasteczka w kształtach zwierząt gospodarskich, rozdawano domownikom i zanoszono do obejścia, by obdarować bydło i drób.
Kolędnicy chodzili od chaty do chaty z gwiazdą, turoniem lub kozą, śpiewając życzenia obfitości i pomyślności, za co obdarowywano ich jadłem i drobnym groszem. Pierwszy gość przekraczający próg tego dnia, zwany polaźnikiem, miał swoim wejściem wyznaczać charakter całego roku, dlatego witano go szczególnie serdecznie. Zakazy przędzenia i rąbania drewna miały chronić los domowników przed zranieniem, a resztki wieczerzy zostawiano na stole przez całą noc.
Szczodre Gody łączy się w tradycji z mocą Welesa, pana zaświatów i magii, który w najdłuższą noc roku jest bliżej żywych niż w jakikolwiek inny dzień.
Koło, ogień i zwierzęce kształty szczodraków są znakiem odradzającego się światła i pradawnej więzi ludzi z naturą. Siano pod obrusem łączy stół świąteczny z ziemią i żywicielskim zbożem, a pierwszy gość progu, polaźnik, uosabia wiarę w to, że początek wyznacza całą resztę drogi.
- Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian (1934).
- Andrzej Szyjewski, Religia Słowian (WAM, 2003).
- Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian (Wydawnictwa UW, 2006).
- Barbara Ogrodowska, Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne (Muza, 2009).
Szczodre Gody
celebrated in the second half of Prosiniec (December)
As the night grows longest and the sun dips to its lowest ebb, the Generous Night is commemorated, a time of new light and the turning point between the old and the new year.
This is the night when the world holds its breath: there can be no more darkness, and from this point on, the day will only grow stronger. Ancient Slavs celebrated this turning point with their entire community, believing that how they spend this crucial night impacts the entire coming year. Hence the many prophecies, prohibitions, and carefully observed customs centered around the Generous Evening.
On Bountiful Evening, people sat down at the table, leaving room for their ancestors, and hay was placed under the tablecloth as a symbol of ancient memory and rural prosperity. Cakes, kucia (sweet porridge made from wheat or rye grains with honey and poppy seeds), and szczodraki (cookies in the shape of farm animals), were distributed to household members and carried to the farmyard to be given as gifts to cattle and poultry.
Carrollers went from cottage to cottage with a star, a turoń (a goat), or a goat, singing wishes for abundance and prosperity, in return for which they were given food and a small coin. The first guest to cross the threshold that day, known as a polaznik (a hen), was believed to set the tone for the entire year with his or her entrance and was therefore welcomed with particular warmth. Prohibitions against spinning and chopping wood were meant to protect the household from harm, and leftovers from the supper were left on the table all night.
The Generous Christmas is traditionally associated with the power of Veles, the lord of the afterlife and magic, who is closer to the living on the longest night of the year than on any other day.
The wheel, fire, and animal shapes of the szczodraks symbolize the rebirth of light and the ancient bond between humans and nature. The hay under the tablecloth connects the festive table with the earth and the nourishing grain, and the first guest at the threshold, the polaznik, embodies the belief that the beginning determines the entire rest of the journey.
- Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian (1934).
- Andrzej Szyjewski, Religia Słowian (WAM, 2003).
- Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian (Wydawnictwa UW, 2006).
- Barbara Ogrodowska, Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne (Muza, 2009).